Περί τα τέλη του 14ου και τις αρχές του 15ου αιώνα (περί το 1400) εντάσσεται η απαρχή του εποικισμού της Μικρόπολης στο πλαίσιο της εδραίωσης της οθωμανικής κυριαρχίας στη Μακεδονία. Η εγκατάσταση νέων πληθυσμών αποτέλεσε μέρος της οργανωμένης οθωμανικής πολιτικής εποικισμού και διοικητικής ανασυγκρότησης των κατακτημένων περιοχών.
Στην περιοχή εγκαταστάθηκαν αφενός Οθωμανοί Σουνίτες μουσουλμάνοι, προερχόμενοι κυρίως από τα παράλια της Μικράς Ασίας, και αφετέρου πληθυσμοί Μπεκτασήδων Αλεβιτών από την ενδοχώρα της Ανατολίας, με καταγωγή από την περιοχή του Κίρσεχιρ (Kırşehir). Οι τελευταίοι συνδέονται με το ετεροδοξο-μυστικιστικό θρησκευτικό ρεύμα του Μπεκτασισμού, το οποίο διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην οθωμανική επέκταση, ιδίως μέσω της σχέσης του με τα στρατιωτικά σώματα και τους πρώιμους εποίκους.
Ο εποικισμός αυτός εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του τιμαριωτικού συστήματος και της στρατηγικής πληθυσμιακής αναδιάρθρωσης, που στόχευε στην οικονομική αξιοποίηση της γης, τη διασφάλιση της τάξης και τη σταθεροποίηση της οθωμανικής διοίκησης στις νεοκατακτηθείσες περιοχές της Μακεδονίας.
H Καρλίκοβα ή Κιρλίκοβα ή Καρλίκοβο ή Καρλάκοβα η Κουρλούκοβα η Κερλίκοβα υπαγόταν στο στο Βιλαέτι της Θεσσαλονίκης στο Σαντζάκι των Σερρών και στο Καζά της Ζίχνης. Γενικός διοικητής, βεζίρης του vilayet ήταν ο Μεσίχ Πασάς Hadim-Mehmed-Mesih-Pasa. Προερχόταν από την περίφημη οικογένεια των Μεσίχ Πασάδων, συγγενών των τελευταίων Παλαιολόγων που εξισλαμίστηκαν και ανήλθαν σε πολύ υψηλές οθωμανικές θέσεις. Ήταν ανεψιός του τελευταίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου. Ο Μεσίχ πασάς παραχώρησε στον Αδελφό του Παλαιολόγο το ζιαμέτ της Καρλίκοβας. Το ζιαμέτι ήταν γαιοπαροχή υψηλής αξίας, με εισόδημα 20.000–100.000 akçe, συνδεδεμένο με δικαίωμα είσπραξης φόρων από τους κατοίκους.
Η παρακάτω φωτογραφία προέρχεται από kitap αρχείο του 1491 που έχούμε στο αρχείο μας και καταγράφει ονομαστικά τους φορολογούμενους κατοίκους της εποχής που πληρωσαν φόρο στον Παλαιολόγο.
Ζιαμέτ του Παλαιολόγου, αδελφού του Μεσίχ
Πασά, ενός από τους προκρίτους των Σερρών.
Το χωριό Κιρλίκοβο, χάσι του προαναφερθέντος ζαΐμη: οπωροφόρα του χασίου,
μουριές του χασίου, καρυδιές του χασίου…
Η λέξη χάσι (τουρκ. hâss / has) ήταν οθωμανικός διοικητικός και οικονομικός όρος. Ήταν ένα είδος τιμαρίου, δηλαδή κτηματική – φορολογική περιοχή που αποδιδόταν σε υψηλόβαθμους αξιωματούχους ή μέλη της αυλής. Το χάσι περιελάμβανε συγκεκριμένα χωριά και γή και τους φόρους που συγκεντρώνονταν από τους κατοίκους Οι φόροι αυτοί αποτελούσαν το εισόδημα του αξιωματούχου που κατείχε το χάσι.
Μουσουλμάνοι:
Κασίμ, γιός
του Σουνγκούρ. Σεκίρ, γιός του
Χιζίρ. Μαχμούτ, γιός του Αλή.
Ουράλι, γιός του Αλή. Μπαράκ, γιός
του Αλή. Μπαράκ, γιός του Σινάν.
Σαμί, γιός του Ηλιάς. Κασίμ, γιός
του Σαμί. Ινέ Μπέη,
γιός του Σαμί. Ισκεντέρ, γιός
του Σαμί. Κασίμ, γιός του
Τεμουρτάς. Αλή, γιός του Σαράτς.
Μη
μουσουλμάνοι: Σλάβοι και Έλληνες
Στάν,
γιός του Μπράταν. Τόντορ, γιός
του Μπράσο. Ντίμο, γιός του
Πράγκο. Ντράγκια, γιός του
Πρόγκο. Γιώργος, γιός
του Δαβίδ. Δαβίδ, γιός του
Γιώργη. Κόσκου, γιός του Νικόλα.
Ντίμο, γιός του Βέλκο. Μπέρο, γιός
του Χαλάτς. Γιάννης,
γιός του Γκορμέλα· Γιάννης,
γιός του Χαλάτςη. Ντράγκια, γιός
του Μανώλη. Γιώργης, γιός
του Μπροσλάβ. Ντίμο, γιός του
Στανίλε. Βάσος, γιός
του Ντράγκια. Τόντορ, γιός του
Ντραβ. Γιάννης,
γιός του Μαρίνου.
Δήμος, γιός του Μαρίνου.
Βέλο, γιός του Μεμούτσιν. Ρούσος,
γιός του Στέφανου.
Δήμος, γιός του Σίμου.
Μπέλο, γιός του Βλάντιακο. Ρούσο
Βλάντιακο. Νικόλας, Κυριάκος.
Αργύρης Δήμος.
Δήμος Μιχάλης. Βασίλης, γιός
του Μιχάλη. Βάντσος, γιός
του Ντράγκια. Μιχάλης, γιός
του Σένο. Βόιο, γιός του Βάλτσο.
Λουκάνο, γιός του Βάλτσο.
Γιόσκο, γιός του Τρνίλε. Βάλτσο,
γιός του Ρούσκο. Βάριμο Μίχος.
Γιάννης, ο γιός
του. Στέλο, γιός του Γκαλαλίν.
Βέλκο, γιός του Γκαλαλίν. Κώστας,
γιός του Γκαλαλίν. Σταμάτης,
γιός του Γκαλαλίν. Γιάννης,
γιός του Σταμάτη. Γιάννης,
γιός του Γκαλαλίν. Ντίμο, γιός
του Ράικο. Μίχο, γιός του Ράικο.
Ρούσκο, γιός του Ράικο. Βασίλ,
γιός του Ράικο. Γκρούντ, γιός
του Ράικο. Ντίμο, γιός του Ράικο.
Βάλτσο, γιός του Νάτσο. Κίρκο,
γιός του Νάτσο. Άξινο, γιός
του Νάτσο. Γιώργης, γιός του
Νάτσο. Σλάβ Νάτσο.
Μπέλκο, γιός του Νάτσο. Γιάνκος,
γιός του Άγκνιου.
Χωριό Καρλΐκοβο, Ζιχνών.
Στην αρχή της σελίδας
απο το αρχείο υπάρχει η σημείωση:
«Συνέχεια του τιμαρίου χωριό Καρλίκοβο, ζιαμέτ
του Παλαιολόγου
αδελφού του Μεσίχ
πασά.»
Αγροτική Οικονομία, Σηροτροφία (13ος–18ος αι.)
Η περιοχή της Καρλίκοβας ήταν εύφορη, με πολλές και συχνές βροχές που ευνοούσαν την ανάπτυξη των καλλιεργειών. Οι μουριές είχαν τεράστια σημασία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως οι Σέρρες, η Ζίχνα, η Νιγρίτα, η Βέροια, η Θεσσαλονίκη και η Δράμα. Παρακάτω εξηγώ 5 βασικές αιτίες που καταγράφονται σχολαστικά στα κατάστιχα της εποχής.
Η μουριά είναι το μοναδικό δέντρο του οποίου τα φύλλα τρώνε οι μεταξοσκώληκες. Άρα κάθε μουριά = δυνατότητα παραγωγής μεταξιού.
Το μετάξι ήταν ακριβό εξαγώγιμο προϊόν φορολογημένο υψηλά συνδεδεμένο με πλούτo. Έτσι, η οθωμανική διοίκηση μέτραγε κάθε μουριά χωριστά, γιατί οι κουκουλίες ήταν σημαντικότατο έσοδο.
Ένας σπαχής ή ζαΐμης λάμβανε τις προσόδους από τα κουκούλια το νήμα μεταξιού και διάφορες άλλες παραγωγές που συνδέονταν με τις μουριές. Γι’ αυτό στο φορολογικό κατάστιχο που εχω στα αρχεία μου γράφει «μουριές του χασίου — 500 δέντρα». Τα δέντρα αυτά ήταν κυριολεκτικά πηγή εισοδήματος του ζαΐμη.
Τα κείμενα του 13ου–17ου αιώνα μας δείχνουν ότι η Ζίχνα και τα γύρω χωριά (όπως η Καρλίκοβα) είχαν εκτεταμένες δεντροκαλλιέργειες μουριάς και υπήρχε μεγάλη παράδοση σηροτροφίας. Η περιοχή τροφοδοτούσε με Μετάξι Θεσσαλονίκη και Κωνσταντινούπολη. Άρα οι 500 μουριές στο χωριό είναι απόλυτα αναμενόμενες.
Δεν έγραφαν «κερασιές», «μηλιές» κτλ. εκτός και αν είχαν φορολογικό ενδιαφέρον. Γι’ αυτό βλέπουμε απο άλλο φορολογικό ντοκουμέντο που έχω στο αρχείο μου για το ζιάμετη του Παλαιολογου στην Καρλίκοβα οτι φορολογούσε τα παρακάτω. Μουριές, Καρυδιές, Κερασιές, Αμπέλια, Μελίσσια, Νερόμυλους, Κτηνοτροφία κ.λπ.
Για ένα χωριό της εποχής 500 μουριές ήταν μεγάλη μονάδα παραγωγής με την ύπαρξη και εργαστηρίων κουκουλιών με υψηλό φόρο → άρα σημαντικό εισόδημα για τον κάτοχο του ζιαμετιού στην προκειμένη του Παλαιολόγου. Η ύπαρξη τόσο πολλών μουριών μας δείχνει ότι η Καρλίκοβα είχε παράδοση σηροτροφίας και πριν την οθωμανική κατάκτηση. Και η πολυκαλλιέργεια με κερασιές, καρυδιές και αμπέλια ενίσχυε την οικονομική σταθερότητα του χωριού.
Λεπτομέρεις για την σηροτροφία την παραγωγή και την επεξεργασία του μεταξιού μας έδωσε και η Κυρία Καρνετζή Σταματία της οποίας οι γονείς καλιεργούσαν Κουκούλια μέχρι την κατοχή του 1940.
Η παραγωγή μεταξιού στην Καρλίκοβα σταμάτησε σταδιακά τον 17ο - 19ο αιώνα λόγω σθενειών στους μεταξοσκώληκες (επιδημίες που κατέστρεφαν τις εκκολαπτόμενες προνύμφες). Οικονομικών αλλαγών: πτώση τιμών μεταξιού στην Οθωμανική αγορά και αύξηση ανταγωνισμού από άλλες περιοχές. Μεταβολής στη χρήση γης: οι κάτοικοι στράφηκαν περισσότερο στην καλλιέργεια αμπελιών, κερασιών και καρυδιών στην κτηνοτροφία, και αργότερα στην καλλιέργεια του Καπνού, που ήταν πιο σταθερές πηγές εισοδήματος. Η σταδιακή εγκατάλειψη της σηροτροφίας άλλαξε και την οικονομική δομή του χωριού, χωρίς όμως να μειώσει τη σημασία του στην τοπική οικονομία.
Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, London: Weidenfeld & Nicolson, 1973.
Heath Lowry, The Şeyhülislam’s Household: The Ottoman Census of 1490, Princeton, 1986.
Franz Babinger, Mehmed the Conqueror and His Time, Princeton University Press, 1978.
Ευαγγελία Παπαναούμ, Η σηροτροφία στη Μακεδονία κατά την Οθωμανική περίοδο, Θεσσαλονίκη, 2007.
Α. Γερμανός, «Πληθυσμιακές μεταβολές στη Μακεδονία (15ος–17ος αι.)», Βυζαντινά 14 (1988), σ.123–145.
Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State, Berkeley, 1995.
Αθανάσιος Καραθανάσης, Ζίχνα: Ιστορία και πολιτισμός, Θεσσαλονίκη, 2003.
Halil İnalcık, Hicri 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara, 1954.
History of Macedonia 1354-1833 A. Vacalopoulos
Προσωπικές προφορικές καταγραφές κατοίκων της Μικρόπολης. Μπάνιου Σοφίας, Μπάνιου Αναστασίας, Βογιατζή Μαρίας, Καρνετζή Σταματίας, Παπαθανασίου Γεωργίου, Ηλιάδου Ελένης, Μπάνιου Γεωργίου, Μούκλεν Κωνσταντίνου.
Απαγορεύεται οποιαδήποτε αναπαραγωγή, αντιγραφή, διανομή ή χρήση των κειμένων και του οπτικοακουστικού υλικού της ιστοσελίδας χωρίς την προηγούμενη έγγραφη άδεια του διαχειριστή. Για οποιαδήποτε άδεια χρήσης ή σχετική πληροφορία, παρακαλούμε επικοινωνήστε στο email: home@mikropoli.com